Horlama, uykuda nefes alıp verirken boğazdaki yumuşak dokuların titreşmesiyle çıkan sestir. Tek başına çoğu zaman yalnızca rahatsız edicidir; en çok da yanınızda uyuyan kişi için. Ancak bazı kişilerde hava yolu gece boyunca tekrar tekrar, birkaç saniye süreyle tamamen kapanır: buna obstrüktif uyku apnesi denir. Bu yazıda ikisinin nasıl ayırt edildiği, genellikle önce neyin denendiği ve damak ile bademcik ameliyatının bu tablodaki yeri anlatılıyor.
Horlamayı uyku apnesinden ayırmak
Uykuya dalarken boğaz kasları gevşer; yumuşak damak, küçük dil, bademcikler ya da dil kökü birbirine yaklaşabilir ve aralarından geçen hava bu dokuları titreştirir. Burun tıkalıysa ağızdan nefes alınır ve bu da horlamayı artırır.
Obstrüktif uyku apnesinde nefes her seferinde birkaç saniye boyunca durur ya da belirgin biçimde zayıflar. Beyin, yeniden nefes alabilmeniz için sizi kısa bir an uyandırır; bu çoğu zaman gürültülü bir soluk ya da boğulur gibi bir sesle olur, siz ise genellikle hatırlamazsınız. Bu durum bir saat içinde defalarca tekrarlayabilir.
Nefesin durup yeniden başladığını ve boğulur gibi sesleri çoğu zaman ilk olarak yanınızda yatan kişi fark eder. Gündüz, gece ne kadar uyumuş olursanız olun kendinizi yorgun hissedebilir, dikkatinizi toplamakta zorlanabilir ya da sabahları baş ağrısıyla uyanabilirsiniz. Obezite, kalın bir boyun, ilerleyen yaş, alkol, sigara ve sırtüstü yatmak uyku apnesi olasılığını artırır.
Bu ayrım önemlidir, çünkü tedavi edilmeyen uyku apnesi yüksek tansiyonla ve inme olasılığının artmasıyla ilişkilidir; yorgunluk da kaza olasılığını artırır. Gündüz uykulu hissediyorsanız, durum değerlendirilip kontrol altına alınana kadar araç kullanmayın.
Uyku testi
Horlamanın kendisi, apne olup olmadığını ya da ne kadar ağır olduğunu göstermez. Uyku testi, uyurken nefesinizi ve kalp atışlarınızı kaydeder; çoğunlukla yatmadan önce taktığınız küçük bir cihazla evde yapılır, bazen de bir uyku laboratuvarında bir gece geçirmeyi gerektirir.
Sonuç, nefesinizin saatte kaç kez durduğu ya da zayıfladığı olarak verilir: 5–14 kez hafif, 15–30 kez orta, 30’dan fazlası ise ağır uyku apnesi sayılır. Test, tedavi seçimine yön verir; daha sonra tekrarlandığında da bir tedavinin neyi değiştirdiğini gösterir.
Önce denenen gündelik önlemler
Hem horlamada hem uyku apnesinde ilk adımlar aynıdır. Fazla kilonuz varsa kilo vermek ikisini de azaltabilir. Alkolü azaltın, yatmadan önceki saatlerde ise hiç içmeyin; alkol boğaz kaslarını daha da gevşetir. Sigara içiyorsanız bırakmanız da yararlıdır. Horlama ve apne sırtüstü yatınca çoğu zaman artar; bu yüzden yan yatmaya çalışın.
Sık sık tıkanan bir burun gece ağızdan nefes almanıza yol açar ve bu, horlamayı genellikle artırır. Burun deliklerini açık tutan bantlar yardımcı olabilir. Çoğu zaman tıkalı olan bir burnun muayene edilmesinde yarar vardır; septum eğriliği, büyümüş konkalar ya da alerji kendi başına tedavi edilebilir.
Uyku apnesi hafifse bu değişiklikler yeterli olabilir. Bir başka seçenek de gece takılan, diş koruyucuya benzeyen ve alt çeneyi hafifçe öne alarak hava yolunun daha açık kalmasını sağlayan bir ağız içi aparattır.
Orta ve ağır apnede CPAP
CPAP (sürekli pozitif hava yolu basıncı), yatağın yanında duran ve bir maske aracılığıyla hafif basınçlı hava veren küçük bir cihazdır; bu basınç boğazı açık tutar. Orta ya da ağır uyku apnesinde genellikle ilk önerilen tedavidir. Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi’nin bir kılavuzu, boğazda belirgin bir darlık olsa bile işe CPAP ile başlanmasını önerir; çünkü riskleri ameliyatın risklerine göre küçüktür.
Maskeye alışmak zaman alır. Aynı kılavuz, CPAP’ı kullanamayan ya da kullanmak istemeyen yetişkinlerle, diğer seçeneklerden biri olarak bir cerraha yönlendirmenin konuşulmasını önerir.
Damak ve bademcik ameliyatının yeri
Cerrahi tedavi, ancak daralma ameliyatın etki ettiği yerdeyse yardımcı olabilir. Bu yüzden ameliyat düşünülmeden önce bir KBB uzmanı burnu, ağzı ve boğazı muayene eder; bunun için çoğu zaman burundan ilerletilen ince, esnek bir kamera kullanılır. Daralma damakta, bademciklerde, dil kökünde ya da birkaç yerde birden olabilir; damak ameliyatı tek başına daha aşağıdaki bir daralmayı gidermez.
Bu nedenle ameliyat, horlamanın genel bir tedavisi değildir; genellikle uyku testinden sonra, seçilmiş kişiler için düşünülen bir seçenektir. Kılavuz, çalışmalarda görülen yararın cerrahın uygun bulduğu hastalar için geçerli olduğunu ve yarar ile risk dengesinin, apnenin ağırlığından seçilen ameliyata kadar kişiye göre değiştiğini vurgular. Apne olmadan yalnızca horlama varsa, diğer önlemler işe yaramadığında bazen ameliyat uygulanır; ancak her zaman sonuç vermez.
Ameliyat nasıl yapılır
Uvulopalatofaringoplasti, kısaca UPPP, yumuşak damağın arkasındaki hava yolunu genişleten ameliyattır. Yumuşak damağın fazla dokusu alınır, küçük dil kısaltılır ya da çıkarılır ve hâlâ yerindeyse bademcikler alınır. Daralmanın asıl nedeni büyük bademciklerse, ameliyat yalnızca bademciklerin alınmasından (tonsillektomi) ibaret olabilir.
Ameliyat genel anestezi altında, açık ağız içinden yapılır; dışarıda kesi olmaz ve dikişler birkaç gün içinde kendiliğinden erir. Tıkalı bir burun önceden ya da aynı ameliyatta tedavi edilebilir. Bir gece hastanede kalmanız gerekip gerekmediğini cerrahınız önceden söyler.
İyileşme
Yaklaşık iki hafta sürecek ve çoğu zaman şiddetli olan bir boğaz ağrısı bekleyin; genellikle ilk günler, bir haftaya kadar, en zor dönemdir. Boğaz ve kulak aynı siniri paylaştığı için kulak ağrısı da sık görülür. Ağrı kesicilerinizi düzenli olarak ve tarif edildiği gibi kullanın; doktorunuz yazmadıkça aspirin almayın.
Yalnızca yumuşak gıdalarla yetinmeyin, normal yiyip için ve bol sıvı tüketin; boğaz kaslarını kullanmak iyileşmeye yardım eder. İlk günlerde içtiğiniz sıvının bir kısmı burnunuzdan gelebilir ve sesiniz genizden gelir gibi çıkabilir, çünkü iyileşen damak daha kısadır ve daha az hareket eder; her ikisi de genellikle bir iki hafta içinde düzelir.
İki hafta boyunca öksüren ya da nezle olan kişilerden, dumanlı ve tozlu ortamlardan uzak durun; alkol ve sigaradan kaçının. İşe dönüş için iki haftaya kadar izin planlayın; kendinizi tamamen iyi hissetmeniz bir ay kadar sürebilir.
Ağızdan ya da boğazdan kanama acil durumdur: hemen 112’yi arayın ya da en yakın acil servise gidin. Ateşiniz olursa, ağız kokusuyla birlikte dilinizde kaplanma fark ederseniz ya da ağrınız ağrı kesicilerle geçmiyorsa aynı gün muayenehaneyi arayın; bunlar enfeksiyon belirtisi olabilir.
Riskler ve sonuçlar
Her boğaz ameliyatında olduğu gibi UPPP’den sonra da ameliyat günü ya da sonraki iki hafta içinde kanama ve enfeksiyon görülebilir; genel anestezinin de kendine özgü riskleri vardır. İyileşmeden sonra bazı kişiler boğaz kuruluğu, tat değişikliği, boğazda bir şey takılmış hissi ya da yutkunma güçlüğü fark eder; bunlar genellikle geçer, ancak az sayıda kişide kalıcı olabilir.
Sonuçlar kişiden kişiye değişir. Bazı kişilerde apne belirgin biçimde azalır, bazılarında ise yalnızca kısmen düzelir ve CPAP ya da ağız içi aparat gerekmeye devam eder. Horlama yıllar içinde, özellikle kilo alındığında ya da akşamları alkol tüketildiğinde yeniden başlayabilir; bu yüzden gündelik önlemler ameliyattan sonra da önemini korur.
Ameliyatın sizin için düşünülmeye değer olup olmadığı, uyku testinize ve muayene bulgularına bağlıdır; kendi durumunuzla ilgili sorular muayenede yanıtlanır.